Η ιδέα ότι θα μπορούσαμε κάποτε να εξαφανίσουμε μια δυσάρεστη ή τραυματική ανάμνηση μοιάζει περισσότερο με σενάριο επιστημονικής φαντασίας παρά με ρεαλιστική δυνατότητα της νευροεπιστήμης. Μία σύγχρονη έρευνα σε ποντίκια που χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση , ωστόσο, δείχνει ότι οι αναμνήσεις δεν είναι τόσο σταθερές και αμετάβλητες όσο πιστεύαμε.

Κάθε φορά που ανακαλούμε ένα γεγονός, η μνήμη του γίνεται προσωρινά πιο «εύπλαστη» και μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να τροποποιηθεί.

Στο dailymed.gr παρουσιάζουμε τα νεότερα επιστημονικά δεδομένα πάντα βασισμένα σε έγκυρες επιστημονικές μελέτες γύρω από τη βιολογία της μνήμης και τι σημαίνουν για το μετατραυματικό στρες.

1. Τι Σημαίνει Πραγματικά «Σβήνω μια Μνήμη»;

Ας αρχίσουμε όμως από τα βασικά: Πως λειτουργεί η μνήμη;

Η μνήμη δεν λειτουργεί σαν ένας σκληρός δίσκος υπολογιστή όπου κάθε εμπειρία αποθηκεύεται ως ξεχωριστό, στατικό αρχείο. Πρόκειται για μια σύνθετη και δυναμική βιολογική διαδικασία στην οποία συμμετέχουν δίκτυα νευρώνων, συνάψεις και μοριακοί μηχανισμοί.

• Η Διαδικασία της Απόσβεσης: Ο εγκέφαλος μπορεί να μάθει μια νέα πληροφορία που ανταγωνίζεται την παλαιότερη. Ένα ερέθισμα που κάποτε συνδεόταν με κίνδυνο μπορεί σταδιακά να αρχίσει να συνδέεται με αίσθημα ασφάλειας.
• Πλαστικότητα: Όταν ανακαλούμε μια τραυματική ανάμνηση, αυτή γίνεται προσωρινά ευάλωτη σε αλλαγές πριν σταθεροποιηθεί ξανά. Αυτός ο μηχανισμός αποτελεί τη βάση για θεραπευτικές προσεγγίσεις όπως η θεραπεία έκθεσης.

2. Τα Κύτταρα Εγγράμματος (Engram Cells)

Κεντρικό ρόλο στη σύγχρονη νευροεπιστήμη έχουν τα λεγόμενα κύτταρα εγγράμματος (engram cells). Πρόκειται για ομάδες νευρώνων που ενεργοποιούνται κατά τον σχηματισμό μιας συγκεκριμένης μνήμης και αποτελούν το φυσικό της αποτύπωμα στον εγκέφαλο.

Σε ερευνητικό πρόγραμμα του Brain Mind Institute στο EPFL (με επικεφαλής τον νευροεπιστήμονα Johannes Gräff), μελετήθηκαν σε ποντίκια οι μακροχρόνιες μνήμες φόβου.

Τα ευρήματα έδειξαν ότι όταν ο φόβος εξασθενεί, η διαδικασία αυτού του «ξεμαθήματος» πραγματοποιείται στα ίδια κύτταρα που συμμετείχαν στην αποθήκευση της αρχικής μνήμης, αποδεικνύοντας ότι η ίδια η κυτταρική αναπαράσταση μπορεί να μεταβληθεί.

3. Μοριακοί «Διακόπτες» και Επιγενετική

Σε πειραματικό επίπεδο, οι επιστήμονες κατάφεραν να εισαγάγουν έναν μοριακό «διακόπτη» στα κύτταρα εγγράμματος. Όταν ο μηχανισμός αυτός απενεργοποιήθηκε, η έκφραση της μνήμης στα ζώα ουσιαστικά εξαφανίστηκε.

Επιστημονικά, είναι ακριβέστερο να μιλάμε για εξάλειψη ή τροποποίηση της συναισθηματικής σύνδεσης με ένα τραυματικό γεγονός και όχι για πλήρη διαγραφή της πληροφορίας.

4. Η Απόσταση από το Πείραμα στην Καθημερινότητα

Παρά τα εντυπωσιακά αποτελέσματα, σήμερα δεν υπάρχει τεχνική που να επιτρέπει στους γιατρούς να επιλέξουν και να «σβήσουν» μια συγκεκριμένη ανθρώπινη τραυματική ανάμνηση.

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξαιρετικά σύνθετος. Μια προσωπική ανάμνηση συνδέεται με πρόσωπα, συναισθήματα, ήχους και τόπους, ενώ οι ίδιοι νευρώνες συμμετέχουν σε πολλά διαφορετικά δίκτυα. Μια παρέμβαση θα μπορούσε θεωρητικά να επηρεάσει και άλλες πολύτιμες πληροφορίες.

5. Τι Σημαίνει η Έρευνα για το Μετατραυματικό Στρες (PTSD)

Η πιο ρεαλιστική προοπτική αυτής της έρευνας δεν είναι ένας μελλοντικός «διαγραφέας αναμνήσεων», αλλά η ανάπτυξη αποτελεσματικότερων θεραπειών για καταστάσεις όπου οι μνήμες φόβου παραμένουν υπερβολικά έντονες, όπως στη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD).

Γενικότερες κατευθυντήριες οδηγίες για τη διαχείριση του άγχους και των τραυματικών εμπειριών προσφέρονται από εξειδικευμένους φορείς ψυχικής υγείας. Για άμεση συμβουλευτική και υποστήριξη, μπορείτε να καλείτε στην Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή Ψυχοκοινωνικής Υποστήριξης 10306.

Συμπεράσματα

Ο στόχος της επιστήμης δεν είναι να κάνει έναν άνθρωπο να ξεχάσει το παρελθόν του, αλλά να κατανοήσει πώς ο εγκέφαλος μπορεί να θυμάται μια τραυματική ανάμνηση ως γεγονός, χωρίς να αναβιώνει συνεχώς τον ίδιο παράλυτο φόβο. Η μνήμη παραμένει μια ενεργή βιολογική διαδικασία που προσφέρει ελπίδα για αποτελεσματικότερες θεραπευτικές παρεμβάσεις στο μέλλον.

Επιστημονική Βιβλιογραφία

Khalaf O, Resch S, Dixsaut L, Gorden V, Glauser L, Gräff J. Reactivation of recall-induced neurons contributes to remote fear memory attenuation. Science. 2018;360(6394):1239–1242.